Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΩΣ ΓΕΓΟΝΟΣ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΗ ΩΣ ΤΕΚΜΗΡΙΟ

Το κρυφό σχολειό, δηλαδή το ζήτημα της εκπαίδευσης στα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας, είναι κομβικό για την ιστοριογραφία του Νέου Ελληνισμού διότι αναδεικνύει, χωρίς καμμία αμφιβολία, τον καθοριστικό ρόλο της ελληνικής ορθόδοξης εκκλησίας, η οποία κατάφερε να διατηρήσει την εθνική και θρησκευτική διαφορετικότητα των ελληνικών πληθυσμών, που βρέθηκαν σε καθεστώς υποδούλωσης μέσα σε μια τεράστια μουσουλμανική αυτοκρατορία και έχουν να επιδείξουν, κατά τη διάρκεια των 4 αιώνων της Τουρκοκρατίας, πλήθος επαναστατικών κινημάτων, με κορυφαίο φυσικά την Ελληνική Επανάσταση του 1821.

Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί την έκρηξη αυτής της επανάστασης, δίχως να συνυπολογίσει το τεράστιο εκπαιδευτικό και πολιτικό έργο της ορθόδοξης εκκλησίας, των επισκόπων και του πατριαρχείου. Το κρυφό σχολειό, δηλαδή η ανεπίσημη παιδευτική δράση των μοναχών και των ιερέων, στους πρώτους εκείνους σκοτεινούς αιώνες, συνιστά το θεμέλιο της διαρκούς εθνικής και θρησκευτικής εγρήγορσης της ελληνικής συνείδησης.