Ο φασισμός τελείωσε με τον θάνατο του Μουσολίνι. Οι φασίστες δεν υπάρχουν πια ή αποτελούν μια αμελητέα μειονότητα. Η Ιταλία έχει αποκόψει οριστικά τους δεσμούς της με αυτό το παρελθόν. Είμαστε, όμως, βέβαιοι ότι όλα αυτά ισχύουν; Πώς εξηγείται, τότε, η συχνή «ώσμωση» μεταξύ του καθεστώτος και της Δημοκρατίας; Πώς ερμηνεύονται οι βόμβες, τα προσκυνήματα στο Predappio και η συνεχιζόμενη βία;

Ήρθε η ώρα να καταρρίψουμε ένα από τα πιο ανθεκτικά κλισέ στην ιστορία των δημοκρατιών: ότι ο φασισμός πέθανε και θάφτηκε οριστικά στα τέλη Απριλίου του 1945. Ήδη από τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, το δόγμα της συνέχειας του κράτους επέτρεψε σε ένθερμους φασίστες να καταλάβουν καίριες θέσεις στις νομαρχίες και στα αστυνομικά σώματα σε ολόκληρη τη χώρα. Στη συνέχεια, επιτράπηκε η ανασύσταση ενός φασιστικού κόμματος, του Movimento Sociale Italiano (Ιταλικό Κοινωνικό Κίνημα). Με τις ομάδες κρούσης του και τη χαρακτηριστική αισθητική του, έπαιξε σημαντικό ρόλο στις συγκρούσεις των δρόμων και συνέβαλε ακόμη και στην εκλογή Προέδρων της Δημοκρατίας, από τον Antonio Segni έως τον Giovanni Leone.

Παράλληλα, οι νεοφασιστικές τρομοκρατικές επιθέσεις και οι πολύνεκρες σφαγές της περιόδου της «στρατηγικής της έντασης» εξακολουθούν, σε μεγάλο βαθμό, να παραμένουν ανεξιχνίαστες, αφήνοντας ατιμώρητους πολλούς από τους υπευθύνους των αιματηρών αυτών ενεργειών.

Τέλος, η υπέρβαση του MSI δεν σήμανε και το τέλος του φιλοφασισμού. Αντίθετα, συνοδεύτηκε από την επανεμφάνιση και την αναζωογόνηση της ριζοσπαστικής δεξιάς. Σήμερα, έναν αιώνα μετά την Πορεία προς τη Ρώμη, ο φασισμός επιστρέφει περιοδικά στο προσκήνιο, επηρεάζοντας την πολιτική και την κοινωνία με μια παρουσία που δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Το ανά χείρας βιβλίο του Mimmo Franzinelli φωτίζει τη σκοτεινή πλευρά της μεταπολεμικής Ιταλίας και αναδεικνύει το φάντασμα του φασισμού που εξακολουθεί να στοιχειώνει τη χώρα και, εμμέσως πλην σαφώς, ολόκληρη την Ευρώπη.