Το αριστουργηματικό ιστορικό αφήγημα του ανυπέρβλητου Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, στο οποίο ο εμβληματικός συγγραφέας ανασυνθέτει την Ελλάδα της Τουρκοκρατίας, τώρα στη νεοελληνική γλώσσα.

Ο Τούρκος Κατής της Αρτας, παρερμηνεύοντας τα ρητά του Κορανίου, αθωώνει τον αγά φίλο του όταν εκείνος αρπάζει μια νεαρή Χριστιανή κοπέλα που τυχαίνει να είναι βαφτισιμιά του αρματολού Χρήστου Μηλιόνη. Αυτή είναι η αφορμή από την οποία ξεκινά ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης να ξετυλίγει τον αφηγηματικό του μίτο, συνδέοντας τρεις διαφορετικές πτυχές της εξέλιξης των γεγονότων: τα δεινά της καταδίωξης της οικογένειας, την ψυχολογική πίεση που υφίσταται η κοπέλα κατά τον εγκλεισμό της στο χαρέμι και την οργισμένη αντίδραση του αρματολού που υπαγορεύεται από το χρέος του ως πνευματικού της πατέρα.

Στο σκηνικό της πλοκής παρελαύνουν όλοι οι χαρακτήρες των ανθρώπων της εποχής και από τις δύο πλευρές: τρομοκρατημένα πλάσματα, αγανακτισμένοι ραγιάδες, καταδότες και ήρωες μέχρι τελικής πτώσης από τη μια? αυταρχικοί κατακτητές, μετριοπαθείς αξιωματούχοι και προδότες της αδελφικής φιλίας από την άλλη. Σύγκρουση ανθρώπων περιγράφει ο Παπαδιαμάντης, αλλά περισσότερο αναδεικνύεται η μοιραία σύγκρουση αξιών μέσα από τους χαρακτήρες του διηγήματος. Κυρίαρχη η ηρωική φυσιογνωμία του Χρήστου Μηλιόνη, που, ακόμη και όταν δεν είναι παρών στη δράση, είναι παρούσα η άποψή του.

Με την ολοκλήρωση του διηγήματος και το τραγικό τέλος του ήρωα, ο αναγνώστης συνειδητοποιεί την αριστοτεχνική αναλογία του επικού και του λυρικού στοιχείου, την αδιάσπαστη συνοχή των ιστορικών γεγονότων και της μυθοπλασίας, έχοντας σχηματίσει διαυγή εικόνα των προεπαναστατικών συνθηκών στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα.