Η Σκοτεινή Νύχτα της Ψυχής αποτελεί ουσιαστικά μια μικρή μόνον πραγματεία συγκριτικά με το έργο του Αγίου Ιωάννη του Σταυρού, αλλά από πρακτικής άποψης είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα.

Ο μεγάλος μυστικιστής του 16ου αιώνα καθοδηγεί την ψυχή στο ταξίδι της για τον υπέρτατο σκοπό, την ένωση της ανθρώπινης και της Θεϊκής θέλησης. Ο δρόμος οριοθετείται στη μορφή ενός ποιήματος, ενός συμβολικού κλειδιού για την πρόοδο της ψυχής του προσκυνητή.

Ο Αγιος Ιωάννης κρατάει στιβαρά το τιμόνι ανάμεσα στους πειρασμούς και τους μεγάλους κινδύνους που περικλείει η Σκοτεινή Νύχτα των Αισθήσεων και του Πνεύματος. Ανέρχεται τη μυστική κλίμακα της πνευματικής κάθαρσης προχωρώντας σταθερά προς την ευτυχισμένη νύχτα που οδηγεί, δίχως την ανάγκη οποιασδήποτε άλλης φώτισης, προς την ένωση της αγάπης.

Στη Σκοτεινή Νύχτα ο ’γιος Ιωάννης ανιχνεύει το δρόμο με θαυμαστή διαύγεια και απλότητα, γι’ αυτό άλλωστε η ομορφιά και ο ποιητικός λυρισμός των γραπτών του εμπνέει τους αναγνώστες εδώ και τετρακόσια χρόνια. Το μήνυμά του είναι το ίδιο ζωντανό και συναρπαστικό, όπως ακριβώς και για τους πρώτους αναγνώστες του. Είναι αδύνατον να μελετήσει κανείς τούτο το έργο δίχως να πεισθεί πως αναφέρεται σε έναν απόλυτα ασφαλή δρόμο. Ίσως υπάρχουν και άλλοι δρόμοι λιγότερο δύσκολοι, αλλά κανείς τόσο ασφαλής και άμεσος, όσο εκείνος της χριστιανικής σύνθεσης.