Ο Χριστιανικός μοναχισμός γεννήθηκε από σειρά αιτιών στα χρόνια της κατάρρευσης της Ύστερης Αρχαιότητας. Μεταξύ των αιτιών εξαίρονται: Ο αρχικός εσχατολογικός ασκητικός ενθουσιασμός του κηρύγματος του Ιησού και των Αποστόλων περί επικείμενης βασιλείας του Θεού, η εξατομίκευση και εσωτερικοποίηση της θρησκείας, η μορφή του "Αγίου Ανδρός" ως νέου κρουνού υπερφυσικής δυνάμεως και πολέμιου των πονηρών πνευμάτων (από τα χρόνια των Αντωνίνων μέχρι την εποχή του Κωνσταντίνου). Έπειτα, οι μεγάλοι Δάσκαλοι του Χριστιανικού μοναχισμού (Ωριγενής, Ευάγριος, Μακάριος, Μ. Βασίλειος, Αρεοπαγιτικά) υπήρξαν νεοπλατωνικών, μονομερώς ανοδικών, τάσεων. Την τελική όμως σφραγίδα στο Βυζαντινό μοναχισμό κατά τον 6ο αι. μ.Χ. έδωκαν οι ανάγκες της βυζαντινής κοινωνίας. Έτσι ο μοναχισμός στο Βυζάντιο ζει μέσα σε μιαν αντιφατικότητα: Μένει προσκολλημένος στα ιδεώδη του Ερημητισμού, στην περιφρόνηση για τα εγκόσμια (παιδεία, ιεραποστολή, κοινωνική αλλαγή) και στο ενδιαφέρον για τα μετά θάνατον αφενός, στην εξυπηρέτηση αφετέρου των ιδανικών και των αναγκών της βυζαντινής κοινωνίας που ήταν κι αυτή αντιφατική.