«Η Γαλλική Επανάσταση ήταν ένα μεγάλο ιστορικό γεγονός. Τα αίτια του γεγονότος αυτού, που τα εξετάζω στο πρώτο κεφάλαιο, θα έφερναν βέβαια το αποτέλεσμα, που ονομάζουμε Γαλλική Επανάσταση, ακόμα και αν δεν είχαν γεννηθεί άνθρωποι, όπως ο Σιεγιές, ο Μιραμπώ, ο Μαρά, ο Δαντόν, ο Ροβεσπιέρρος ή ο Σαίν Ζυστ. Θα ήταν μεγάλο λάθος, αν υποστηρίζαμε, ότι η ιστορία της ανθρωπότητας είναι η ιστορία "ηρώων", που μεταθέτουν το ρεύμα της από μια κοίτη σε άλλη. Θάταν εξίσου μεγάλο λάθος, αν υποστηρίζαμε, ότι τα ιστορικά αίτια, που έχουν προκαλέσει ορισμένο αποτέλεσμα, θα έφερναν το αποτέλεσμα αυτό, όπως ακριβώς το βλέπουμε εκ των υστέρων, αν οι πρωταγωνιστές ήταν άλλοι και όχι εκείνοι που ήταν.

Δέκτες ιστορικών εντολών παρεμβάλλονται, με άλλοτε δυσδιάκριτες, άλλοτε όμως και με πολύ ορατές στην έκτασή τους συνέπειες, το πνεύμα και ο χαρακτήρας εκείνων, που γίνονται (γίνονται τάχα αυτόματα:) οι "δέκτες" των ιστορικών εντολών. "Δέκτες" ιστορικών εντολών είναι - όχι πάντοτε, αλλά σχεδόν πάντοτε - και ολόκληροι λαοί ή τμήματα ενός λαού (πολιτικές ή θρησκευτικές ομάδες, κοινωνικές τάξεις). Μπορεί και η ιδιοσυγκρασία ενός λαού να επηρεάζει την εκτέλεση μιας ιστορικής εντολής, το αποτέλεσμα μιας ιστορικής αναγκαιότητας. Αλλά μήπως και ο χαρακτήρας και το πνεύμα των ανθρώπων, που γίνονται πρωταγωνιστές ιστορικών γεγονότων, δεν βρίσκονται σε κάποια αλληλεξάρτηση με την ιδιοσυγκρασία του λαού, που από τους κόλπους του ξεπήδησαν;

Πρέπει πάντως, να αναγνωρισθεί, ότι η επίδραση της ποιότητας των ατομικών πρωταγωνιστών ενός γεγονότος, που το απαιτεί η εξέλιξη της ιστορίας, όπως μπορεί να τη συλλάβει η κοινωνιολογική σκέψη, έιναι στην πραγματοποίηση του γεγονότος αυτού μεγαλύτερη ή πιο ευδιάκριτη από την επίδραση της ιδιοσυγκρασίας των λαών. Γι' αυτό εθεώρησα αναγκαίο να ιδώ τη Γαλλική Επανάσταση όχι μόνο σαν ένα αφηρημένο ιστορικό φαινόμενο, αλλά και σαν ένα γεγονός, που η κατανόηση όλων των πτυχών του απαιτεί και την εξέταση του βίου, του χαρακτήρα και του πνεύματος των πρωταγωνιστών του.»

23 Νοεμβρίου 1983
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ